Hakan DİKMEN

“Sofra, yalnızca yemek yenen bir yer değil; toplumun, kimliğin ve duyguların sahnesidir.” Yeşim Requena Lavergne’e göre bir masa kurulduğunda, tabakların yanına hikâyeler, ritüeller ve söylenmemiş duygular da yerleşir. Sofra; kimliğin tatla buluştuğu, aidiyetin paylaşıldığı, sevginin ve ayrılığın dahi kendine yer bulduğu en samimi alanlardan biridir. Hızla dönüşen dünyada bu alanın anlamı da değişiyor; fakat önemi azalmıyor.

Geçmişte sofra daha çok bir disiplin alanıydı. Otorite sessizce onaylanır, kurallar tartışılmazdı. Zamanla şehirleşme ve hız arttıkça sofranın işlevi evrildi. Bugün modern hayatın koşturmacasında, aile bireylerinin birbirinin yüzüne bakabildiği ender anlar akşam yemekleri ya da hafta sonu buluşmaları. Otoriter bir düzenden, herkesin sesinin duyulduğu bir “güvenli liman”a dönüşen sofralar, doğru kurulduğunda güçlü bir iyileşme alanı olmayı sürdürüyor.

Sofra evin nabzını tutar

Lavergne’e göre aile sofralarında paylaşılan hiçbir zaman yalnızca yemek olmadı. Sofra; bir evin nabzının tutulduğu, sevinçlerin ve kaygıların dile geldiği bir sahnedir. Araştırmalar da bunu destekliyor: Uzun yaşayan toplumlarda yalnızca ne yenildiği değil, nasıl ve kiminle yenildiği de belirleyici. Kalabalık sofraların, düzenli birlikte yemenin Alzheimer ve demans riskini azalttığı; çocuk ve gençlerde obezite ile diyabet oranlarını düşürdüğü; özgüveni artırdığı bilimsel olarak ortaya konmuş durumda. Bu nedenle Lavergne, sofrayı bir “terapi alanı” olarak tanımlıyor: Günün kaosunun kapıda bırakıldığı, dertlerin paylaşılarak hafiflediği bir iyileşme merkezi.

Sofra düzeni aynı zamanda toplumsal yapının bir yansıması. Tarihsel olarak bakıldığında sofra politiktir; baş köşe, servis sırası ve konuşma hakkı güç ilişkilerini gösterir. Ancak bilinçli bir ev sahipliğiyle sofra bir demokrasi alanına da dönüşebilir. Yuvarlak masalar, eşit mesafeler ve herkesin görülüp duyulduğu bir düzen, eşitliğin küçük ama etkili bir provasını sunar. Fransız oturma düzeninin daha demokratik, İngiliz stilinin ise daha mesafeli ve resmi olması da bu farkı ortaya koyar. Lavergne’in benimsediği modern etiket anlayışında amaç, insanları küçültmek değil; herkesi aynı zarafet seviyesinde eşitlemektir.

Sofra adabı ve yemekler

Bir toplumun sofra adabı ve yemekleri, onun tarihsel hafızasının sessiz bir kitabıdır. Ne yendiği kadar nasıl yenildiği; kiminle, hangi ritüellerle sofraya oturulduğu o toplumun coğrafyasını, hiyerarşisini ve dünyayla kurduğu ilişkiyi anlatır. Ege’nin zeytinyağlıları, Doğu Anadolu’nun tereyağı; toprak kaplar, bakır tabaklar… Hepsi üretim koşullarının ve kültürün izlerini taşır. Lavergne, protokol ile etiket arasındaki farka da dikkat çeker: Protokol evrensel ve değişmezdir; etiket ise yazılı olmayan, toplumlara göre şekillenen nezaket dilidir.

“Lüks değil, anlamlı sofralar” yaklaşımı bu anlayışın merkezinde yer alır. Günümüzde lüksün pahalı objelere indirgenmesine karşı çıkan Lavergne’e göre gerçek lüks; özen, zaman ve hikâyedir. Aileden kalan, maddi değeri düşük ama manevi değeri yüksek bir parça; samimi bir sohbetle kurulan masa en büyük lükstür. En pahalı porselenler bile, hikâyesi ve sıcaklığı yoksa anlamsızdır. Önemli olan daha fazlasını satın almak değil, daha bilinçli sofralar kurmaktır.

Fast-food kültürünün yaygınlaşması ise paylaşım kültürünü dönüştürüyor. Ayaküstü yemek yalnızca beslenmeyi değil, göz temasını ve durmayı da hayatımızdan çalıyor. Sofra bir sahnedir; dinlemeyi, beklemeyi ve ikram etmeyi öğretir. Hızlandıkça temas azalır, yalnızlık artar. Lavergne bu yüzden mücadeleyi hıza değil, temassızlığa karşı vermek gerektiğini savunur. İspanya’daki “tapas” kültürünü örnek göstererek, hızlı ama paylaşılan ritüellerin bağ kurmayı mümkün kıldığını hatırlatır.

Sofra toplanma saatidir

Çocukluk anıları da bu bağın temelini oluşturur. Lavergne, çocukluğunda sofranın bir “toplanma saati” olduğunu; tüm önemli kararların o masada alındığını anlatır. Bugün kurduğu her sofrada, o gün hissettiği kapsayıcılık ve güven duygusunu yeniden inşa etmeye çalışır. Aidiyetin, çocukken o masada görülmüş olmaktan geçtiğini söyler.

Son olarak “ne” ile “neden” arasındaki farkın altını çizer. Kurallar öğrenilebilir; fakat nedenini bilmeden uygulandığında mekanikleşir. Nedenini bilmek ise empatiyi ve gerçek zarafeti doğurur. Sofrada gerçek incelik, ezberden değil bilinçten gelir. Bu yüzden Lavergne’in mottosu nettir: “Hayat sofrada kutlanır.” Kalabalık, anlamlı ve özenli sofralar; hayatın içindeki en kıymetli molalardır.