Orta Çağ'ın katı feodal yapıları çatırdıyor, Rönesans'ın entelektüel ışığıyla aydınlanan Avrupa'da yeni ticaret yolları keşfediliyor, doğuda ise Osmanlı İmparatorluğu "Muhteşem Yüzyıl"ını yaşıyordu. Ekonomik tarihçiler ve analistler, bu dönemi sadece bir "geçiş evresi" olarak değil, modern kapitalizmin ve küreselleşmenin tohumlarının atıldığı bir laboratuvar olarak tanımlıyor.

Düşünsenizei 500 yıl önce ekonominin %80-90'ı tarıma dayalıydı. Sanayi Devrimi'ne daha 250 yıl vardı, bu nedenle "üretim" denildiğinde akla gelen tek şey topraktı.

Batı Avrupa'da feodalizm yavaş yavaş çözülse de Doğu Avrupa'da (Polonya, Rusya) "İkinci Serflik" dönemi başlıyordu. Toprak sahipleri (lordlar), köylüler üzerinde tam hakimdi. Üretim, pazar için değil, daha çok "geçimlik" (subsistence) yapılıyordu. Ancak İngiltere ve Hollanda gibi bölgelerde, yün ticareti nedeniyle tarımsal ticaretleşme (enclosure movements) başlamıştı.

Osmanlı'da Tımar Sistemi vardı. Osmanlı İmparatorluğu'nda Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının başlarında toprak devletin malıydı (Miri arazi). Tımar sistemi, askerlere ve memurlara maaş yerine toprağın vergisini toplama hakkı veriyordu. Ekonomistler, bu sistemin o dönem için merkezi otoriteyi güçlendiren, nakit para basma yükünü azaltan ve üretimi yerinde denetleyen akıllı bir "vergi-askerlik" modeli olduğunu belirtir. Köylü (Reaya), toprağı işleme hakkına sahipti ve keyfi vergilerden korunmuştu.

Daha sonraları ticaret yolları kara'dan denize doğru kaymaya başladı. 1524 yılı, ticaret coğrafyasının kökten değiştiği bir yıl oldu.

Yüzyıllardır Asya'dan gelen mallar, kara yoluyla Osmanlı topraklarından geçerek Venedik ve Cenevizli tüccarlara ulaşıyordu. Bu, Osmanlı'ya ve İtalyan şehir devletlerine muazzam bir gümrük geliri sağlıyordu. Şimdi ise bu konuda çok farklı oyunlar oynanıyor. Ama 500 yıl önce atalarımız bu konuda güçlü bir otoriteyle bu yola hakim olmuşlar. 

Portekizliler, Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı (1498). 1520'lerde İspanyollar ise Amerika'dan gelen altın ve gümüşü Avrupa'ya akıtmaya başladı. Tarihsel analizler, bu dönemin Akdeniz ticaretinin hegemonyasının Atlantik'e kaymaya başladığı ilk evre olduğunu gösteriyor. Osmanlı, bu kaymayı henüz tam olarak hissetmemişti ancak uzun vadede bu durum Avrupa'nın ekonomik merkezini kaydıracaktı. İşte farklılaşma o dönemde başladı.  

Kuzey Avrupa'da Alman şehirlerinin oluşturduğu Hansa Birliği, Baltık ve Kuzey Denizi ticaretini domine ediyordu. Tahıl, kereste ve kürk ticareti yapılıyor, bu birlik bir nevi "erken dönem çok uluslu şirket" gibi işliyordu. Yani bir Avrupa Birliği gibi değil mi?

İspanyolların Amerika'dan getirdiği bol miktarda altın ve gümüş, Avrupa'da para arzını artırdı. Ekonomik tarihçiler bunu "Fiyat Devrimi" (Price Revolution) olarak adlandırır. 1500-1600 yılları arasında Avrupa'da fiyatlar genel düzeyi ortalama 4-5 katına çıktı. Bu, sabit gelirli toprak sahiplerini (feodal beyleri) fakirleştirirken, ticaret yapan burjuvaziyi zenginleştirdi.

Osmanlı'da ise durum farklıydı. 1520'lerde Osmanlı Akçesi hala sağlamdı. Ancak tarihsel kayıtlar, yüzyılın sonlarına doğru gümüşün değer kaybetmesi ve savaş masrafları nedeniyle Akçe'nin içine bakır katılmaya başlandığını (debasing) gösterir. 1524'te Osmanlı parası, Avrupa'daki enflasyonist ortamdan daha istikrarlı görünüyordu.

Osmanlı'da Ahilik ve Lonca sistemi “Fütüvvet” teşkilatının devamı olan Ahilik ve sonradan gelişen Lonca sistemi hem ekonomik hem de sosyal bir güvenlik ağıydı. "Narh" sistemi ile devlet, temel gıda maddelerine (ekmek, et vb.) maksimum fiyat koyarak enflasyonu ve halkın mağduriyetini engellemeye çalışırdı. Bu, o dönemin "devletçi ekonomi" anlayışının en net örneğidir bu durum.

1524 yılında ekonomik güç dengesi, bugünkünden çok farklıydı. Osmanlı ve Asya Üstünlüğünü mü merak ediyorsunuz? Ekonomist Angus Maddison'un verilerine göre, 1500'lerin başında dünya GSYİH'sinin büyük kısmı Asya'daydı. Çin (Ming Hanedanı) ve Hindistan (Babür İmparatorluğu'nun kuruluşu), üretim hacmi olarak Avrupa'nın çok önündeydi. Osmanlı İmparatorluğu ise üç kıtaya yayılan ticaret ağlarıyla dünyanın en güçlü ekonomilerinden biriydi.

Kadınların ekonomik faaliyeti Osmanlı dışında genellikle kayıt dışıydı. Tarım, ev tekstili ve küçük esnaflıkta rol alsalar da mülkiyet hakları (özellikle Avrupa'da) kısıtlıydı. Osmanlı'da ise şeriat hukuku gereği kadınların mülk edinme ve miras hakkı, dönemin Avrupa'sına göre daha güvencedeydi.

500 yıl önceki ekonomi, bugünün küresel finans sisteminden çok farklı görünse de modern ekonominin DNA'sı o dönemde kodlanmış.

1524 yılında bir tüccar, İstanbul'da baharat alıp Venedik'e götürebilir, oradan gümüş alıp Amerika'ya yelken açabilirdi. Bu, o günün "küresel tedarik zinciriydi". Bugün dijitalleşen ve hızlanan ekonomi, aslında 500 yıl önce başlayan o büyük entegrasyonun devamıdır. Tarihsel analizler gösteriyor ki; teknoloji değişir, para birimleri değişir ancak kaynakların dağılımı, ticaret yollarının kontrolü ve sermaye birikimi mücadelesi, 500 yıl sonra bile ekonominin değişmez kuralı olmaya devam etmektedir. Yani çıkan bu savaşları daha iyi anlıyoruz değil mi?