Mustafa DENİZ

ABD-İran-İsrail hattında tırmanan çatışmalar, küresel ekonomide zincirleme etkiler yaratırken, en sert yansımalar gıda fiyatlarında görülmeye başladı. Enerji, lojistik ve tarımsal üretim maliyetlerindeki artış hem dünya genelinde hem de Türkiye’de sofraya doğrudan zam olarak dönüyor.

Birleşmiş Milletler verilerine göre, Orta Doğu’daki gerilimler nedeniyle artan enerji ve gübre maliyetleri gıda fiyatlarını üst üste ikinci ayda da yükseltti. Küresel gıda fiyat endeksi mart ayında aylık bazda yüzde 2,4 artarken, tahıldan ete kadar tüm ürün gruplarında yukarı yönlü hareket dikkat çekti. 

Savaşın en kritik etkilerinden biri enerji üzerinden hissediliyor. Hürmüz Boğazı’nda ticaretin neredeyse durma noktasına gelmesi, petrol ve doğal gaz fiyatlarını sert yükseltti. Bu durum gübre üretimini pahalılaştırarak tarım maliyetlerini artırırken, üretimde düşüş riskini de beraberinde getiriyor. 

Uzmanlara göre, çiftçilerin daha az gübre kullanması ya da ekim alanlarını daraltması halinde önümüzdeki dönem gıda arzında daralma yaşanabilir. Bu da fiyatların daha da yukarı gitmesine neden olabilir. 

Fiyat artışının ana nedenleri

Ekonomistler, savaş kaynaklı gıda enflasyonunu üç temel başlıkta topluyor:

Enerji maliyetleri: Petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki artış üretim ve taşımayı pahalılaştırıyor 

Gübre krizi: Gübre fiyatları yükseldikçe tarımsal verim düşüyor 

Tedarik zinciri kırılması: Deniz taşımacılığı ve lojistik aksıyor 

Bu üçlü etki, yalnızca bugünkü fiyatları değil, gelecek hasat dönemlerini de tehdit ediyor.

Çözüm ne?

Uzmanlara göre gıda fiyatlarındaki artışı sınırlamak mümkün ancak bunun için eş zamanlı politikalar gerekiyor:

1. Enerji bağımlılığını azaltmak

Yenilenebilir enerji yatırımlarının artırılması, tarım ve lojistik maliyetlerini orta vadede düşürebilir.

2. Gübre ve tarım destekleri

Devletlerin çiftçiye doğrudan destek vermesi, üretim kaybını önleyerek fiyat artışını sınırlayabilir.

3. Stratejik gıda stokları

Ülkelerin kritik ürünlerde stok politikası oluşturması ani fiyat şoklarını azaltabilir.

4. Tedarik zincirinin çeşitlendirilmesi

Tek bir bölgeye bağımlı ticaret yerine alternatif güzergâhlar ve tedarikçiler geliştirilmeli.

5. Yerli üretimin artırılması

İthalata bağımlılığın azaltılması, özellikle gelişmekte olan ülkelerde fiyat istikrarı açısından kritik.

Türkiye açısından risk büyüyor

Türkiye gibi enerji ve tarım girdilerinde dışa bağımlı ülkelerde savaşın etkisi daha hızlı hissediliyor. Kur baskısı ile birleşen küresel maliyet artışları, gıda enflasyonunu yukarı çekmeye devam ediyor.

Ekonomistler, mevcut jeopolitik gerilimlerin uzun sürmesi halinde gıda fiyatlarının sadece geçici bir artış değil, kalıcı bir yüksek enflasyon sürecine dönüşebileceği uyarısında bulunuyor.

Savaşın etkisi sadece cepheyle sınırlı değil; tarladan sofraya uzanan geniş bir ekonomik dalga yaratıyor. Bu dalganın kırılması ise kısa vadeli müdahalelerden çok, uzun vadeli tarım ve enerji politikalarının yeniden şekillendirilmesine bağlı görünüyor.