İran, Ocak 2026: İslam Devrimi'nden bu yana yaşanan en büyük protestolar devam ederken hükümet interneti tamamen kapattı. Küresel internet bağlantılarını izleyen IODA adlı kuruluşun İnternet Kesintisi Tespit ve Analiz Sistemi sitesi neredeyse hiç veri trafiği kaydetmiyordu.

Web altyapısı uzmanı Doug Madory, bunu "dünyanın en kötü internet kesintisi" diye nitelendiriyor. İran'ın dünyadan tecrit edildiği haftalarda, küresel kamuoyunun gözünden uzakta ülkede yaşanan şiddeti olaylarında 18 bine kadar insan öldürüldü.

Bu tekil bir vaka değil. Rusya, Belarus, Myanmar, Sudan... Liste bu şekilde uzayıp gidiyor. Hükümetlerin direnişten korktuğu her yerde internet ağı bir silaha dönüşüyor. Bu, otoriterlerin el kitabından alınmış bir ders: "Birbiriyle iletişim kuramayanlar örgütlenemez."

Bu yüzden dünyanın dört bir yanındaki aktivistler aynı soruyu soruyor: Devlet, interneti kesintisiz biçimde izlerken ya da fişini çekerken nasıl iletişim kurabiliriz?

Yanıtlardan biri de beklenmedik bir yerden geliyor: Amatör telsizciler dünyasından.

Çözüm: İnternet yönlendiricisi yerine telsiz

Teknolojinin adı LoRa; "Long Range Radio" (uzun menzilli telsiz) ibaresinin kısaltması. Başlangıçta sanayi sensörleri için geliştirilen bu teknolojinin arkasında basit bir ilke var: Yaklaşık 20 eurodan başlayan fiyatlarla satılan, sigara paketi büyüklüğündeki telsiz modülleri, şifreli veri paketlerini birkaç kilometre uzağa

İran ve Rusya gibi otoriter yönetimler, kriz anlarında internet erişimini kısıtlayarak ya da tamamen keserek toplumun dış dünyayla bağını zayıflatabiliyor. Telegram ve benzeri uygulamalara erişimin engellendiği durumlarda mesh ağları, merkezî altyapıya bağlı olmayan alternatif bir iletişim yolu olarak öne çıkıyor

"Node" (ağ düğümü/bağlantı noktası) adı verilen bu cihazlar, dünya genelinde sivil cihazlar için serbest bırakılmış lisanssız radyo frekanslarını kullanıyor. Hava istasyonları ve garaj kapısı açıcıları da bu tür frekanslardan yararlanıyor.

Asıl belirleyici olan, bu cihazların çok sayıda birbirine bağlanmasıyla gerçekleşiyor. Böylece "Mesh ağı" denilen bir yapı ortaya çıkıyor: Her cihaz mesajları otomatik olarak bir sonrakine aktarıyor; kalabalığın içinde elden ele geçirilen bir bayrak gibi. Bir cihaz devre dışı kalırsa mesaj başka bir yol buluyor. Ağ kendi kendini onarıyor.

Kapatılabilecek bir merkez yok. Bir makamın baskı altına alabileceği bir sağlayıcı yok. Bir mahkemenin el koydurabileceği bir sunucu yok. Telsiz modülleri çoğu zaman bir yerlere gizleniyor ve enerjilerini ya pillerden ya da küçük bir güneş panelinden alıyor.

İnternete kıyasla dezavantajı şu: En fazla 237 bayt büyüklüğünde mesajlar paylaşılabiliyor. Bu da 237 harfe, yani yalnızca birkaç kelimeye denk geliyor. Ancak bunun yalnızca olumsuz yanı yok. Düşük veri hızı daha uzun menzil, daha düşük enerji tüketimi ve telsiz bağlantısının yerinin tespit edilmesi açısından daha düşük risk anlamına geliyor.

LoRa ile haberleşenler kendi aralarında kalıyor

Bu teknolojiye dayanan en bilinen iki sistem "Meshtastic" ve "MeshCore". İkisi de ücretsiz, açık kaynaklı ve ticari amaç taşımıyor.

Her iki sağlayıcı da belirleyici bir veri koruma mekanizmasına özel önem veriyor: Bir mesajı yalnızca ileten cihazlar, o mesajın içeriğini okuyamıyor. Üçüncü bir taraf, yani polis ya da devlet kurumu da araya giremiyor.

MeshCore geliştirici ekibi, bunu internet sitesinde şöyle formüle ediyor: "İletişim sizin, anahtarlar sizin, kontrol sizin!"

Bu konseptin aşırı koşullarda da işlediğini Ukrayna'daki kullanıcıların verdiği bilgiler gösteriyor. Yazılımcıların kaynak kodlarını paylaştığı ve ortak projeler geliştirdiği çevrim içi platform GitHub'da "Meshtastic-UA" adlı kamuya açık biçimde belgelenmiş bir proje bulunuyor.

Bu proje teknolojiyi savaş koşullarında kullanıyor ve geliştiriyor. Herkesin erişebildiği gerçek zamanlı ağ haritası, ülke genelindeki aktif node'ları gösteriyor; cephe hattına yakın bölgelerde dikkat çekici bir yoğunlaşma var. MeshCore da dünya genelinde node'ların nerelere dağıldığını kendi haritasında gösteriyor. Ancak kullanıcıların konumlarını gizlediği çok sayıda başka node da bulunuyor.

Kamunun erişimine açık bu harita, MeshCore ağının dünya geneline yayılan düğümlerini kabaca ortaya koyuyor. Ancak güvenlik ve mahremiyet gerekçeleriyle çok sayıda kullanıcı konum bilgisini paylaşmadığı için, görünür ağ gerçek yayılımın yalnızca bir bölümünü yansıtıyor

Sansür nasıl aşılıyor?

Hükümetler interneti engellediğinde, kendini kanıtlamış bir araç kutusuna başvuruyor: IP adreslerini ve alan adlarını engelliyor, veri paketlerini "Deep Packet Inspection" (Veri paketlerinin incelenmesi) denen yöntemle inceliyor ve sağlayıcıları yasalarla işbirliğine zorluyor.

Örneğin Rusya'nın sansür makamları, telekomünikasyon şirketlerini güvenlik kurumlarına iletişim verilerine doğrudan erişim sağlamakla yükümlü kılıyor. Buna uymayan lisansını kaybediyor. Ancak bütün bunlar yalnızca tek bir koşulda işe yarıyor: İletişimin internet üzerinden yürütülmesi hâlinde.

LoRa mesh ağları bunu yapmıyor. Engellenecek bir şey yok: alan adı yok, IP adresi yok, sağlayıcı yok. Mesajlar havada radyo dalgaları olarak ilerliyor; güvenlik duvarlarının ve gözetim sistemlerinin farkına varmadan yanından geçip gidiyor.

"Riskleri bilmek gerekir"

Teknoloji ne kadar umut verici görünürse görünsün, onu mucize çözüm olarak görmek yanlış olur. Sınırlar gerçek ve baskıcı devletlerde hayati tehlike oluşturabilir.

En büyük risk şu: Telsizle yayın yapan kişinin yeri tespit edilebilir. Şifreleme mesajın içeriğini korur, gönderenin konumunu değil. Uygun donanıma sahip devlet kurumları radyo sinyallerini üçgenleme yöntemiyle izleyebilir, yani vericinin fiziksel konumunu belirleyebilir. Üstelik içeriği hiç bilmeden. Ancak verici açık arazide bir yerde duruyorsa bu, arkasındaki insanlar hakkında hâlâ doğrudan bir sonuç çıkarılmasına izin vermez.

Buna bir de şu ekleniyor: Mesh ağı, ancak yeterli sayıda insan katıldığında gücünü ortaya koyar. Çevrede asgari sayıda cihaz yoksa menzil sınırlı kalır. Böyle bir altyapıyı kurmak ise zaman gerektirir; ani bir kriz anında çoğu zaman bu zaman yoktur.

Son olarak: İzin verilmeyen telsiz teknolojilerinin kullanımı pek çok ülkede suçtur. İran ya da Rusya'da bu tür cihazlara sahip olmak bile ağır hukuki sonuçlar doğurabilir.

Mesh ağları, internet kesildiğinde alternatif iletişim imkânı sunabilir; ancak bu yöntem sınırsız ve risksiz değil. Mesajlar yalnızca ağa bağlı cihazlar arasında iletilebilir, karakter sayısı sınırlıdır ve telsiz sinyali gönderen cihazların konumu teknik olarak tespit edilebilir

Teori mi, gerçek mi?

LoRa mesh ağlarının bugün sansür uygulanan rejimlerde aktivistler tarafından hedefli biçimde kullanılıp kullanılmadığı kanıtlanamıyor. Çünkü baskıcı bir devlette böyle bir ağ işleten kişi, haklı nedenlerle iz bırakmaz. Belgeleme, kişinin kendisini tehlikeye atması anlamına gelir.

Söylenebilecek olan şu: Ukrayna, konseptin gerçek kriz koşullarında işlediğini kanıtladı. Donanım dünya genelinde serbestçe temin edilebiliyor. Kaynak kodu açık ve bağımsız uzmanlar tarafından denetlenebilir durumda. Teknoloji de artık teknik bilgisi sınırlı kişilerin bile birkaç basit adımla çalıştırabileceği kadar olgunlaşmış durumda.

Node: Küçük bir cihaz, büyük bir soru

LoRa mesh, kapsamlı dijital güvenliğin yerine geçmez. O bir araçtır: ucuz, merkeziyetsiz ve devletlerin iletişimi denetlemek için kullandığı en yaygın yöntemlere yapısal olarak dirençli.

Giderek daha fazla hükümetin ağı bir iktidar aracına dönüştürdüğü, Apple gibi şirketlerin devlet baskısıyla VPN (Sanal Özel Ağ) uygulamalarını mağazalarından kaldırdığı bir dünyada şu soru daha fazla ağırlık kazanıyor: Bütün diğer yollar kapandığında insanların elinde ne kalır?

20 euroluk küçük bir telsiz modülü, bazı insanlar için bu sorunun yanıtı olabilir.