TCMB'nin Veri Yönetişimi ve İstatistik Genel Müdürlüğü'nde Genel Müdür Yardımcısı olarak görev yapan Murat Topkaya, Müdür olarak görev yapan Barış Babaoğlu, Kıdemli Uzman Kerem Önde, Uzman Özgecan Çatalçam tarafından hazırlanan "Finans Hesabı Revizyonları ve Net Hata ve Noksan’a Etkileri" başlıklı analiz bankanın blog sayfası Merkezin Güncesi'nde yayımlandı.

Analizde, Ödemeler Dengesi İstatistikleri'nin son yıllarda en çok gündeme gelen kalemlerinden birinin Net Hata ve Noksan olduğu belirtildi.

2021-2022 yıllarında yüksek pozitif değerler alan bu kalemin, 2023’ten itibaren belirgin bir negatif seyir izlediği belirtilen analizde, bu seyrin "NHN’deki negatif birikim, kayıtlara girmeyen dış ticaret işlemlerine mi, yoksa finansal hesaplardaki ölçüm ve kapsam boşluklarına mı işaret ediyor?" sorularını gündeme getirdiği aktarıldı.

Analizde, Ödemeler Dengesi İstatistikleri'nin uluslararası ticaret ve finans hareketlerinin farklı veri kaynaklarından derlenmesiyle oluşturulduğu kaydedilerek, "Verilerin değişik kaynaklardan elde edilmesi, değerleme, ölçme, sınıflandırma ve kayıt zamanı farklılıkları yaratabiliyor. Oluşan farklar NHN kalemine 'kalıntı' şeklinde yansıyor. Dolayısıyla NHN, cari işlemlerdeki ölçüm eksiklerinden kaynaklanabileceği gibi Finans Hesabı’ndaki bazı işlemlerin kayıtlara eksik yansımasından da doğabiliyor." denildi.

TCMB'nin 24 Temmuz 2026 tarihli basın duyurusunda açıklanan ve 13 Ağustos 2026'da yayımlanan Haziran 2026 Ödemeler Dengesi İstatistikleri ile yapılan üç Finans Hesabı revizyonunun bu konuda önemli bir bulgu sunduğu anımsatılan analizde, söz konusu yazıda, NHN'deki son dönemde yaşanan negatif artışın önemli bir bölümünü açıklayan revizyonların dayanaklarının ve ödemeler dengesi açısından sonuçlarının ele alındığı bildirildi.

- Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışı mevduat varlıkları, BIS çeyreklik istatistikleri kullanılarak hesaplanıyor

Analizde, ilk revizyonun, yurt içi yerleşiklerin yurt dışı mevduatlarının derlenmesine ilişkin olduğu belirtilerek, şu değerlendirmelere yer verildi:

"Türkiye’de yerleşik gerçek ve tüzel kişilerin yurt dışı mevduat varlıkları, Uluslararası Ödemeler Bankasının (BIS) çeyreklik istatistikleri kullanılarak hesaplanıyor. Ancak BIS verilerinin ülke kapsamının sınırlı olması ve özellikle çifte vatandaşlık gibi durumlarda yerleşiklik bilgisinin doğru belirlenememesi, bazı hareketlerin eksik veya farklı kaydedilmesine yol açabiliyor. Örneğin, mevcut veri kaynağıyla izlenemeyen bir yurt dışı mevduat Türkiye’ye getirildiğinde, Türkiye’deki bankaların yabancı para varlıklarına yansırken yurt dışındaki azalışın karşı kaydı oluşmayabiliyor.

Tersi işlemlerde de benzer ölçüm farkları ortaya çıkabiliyor. Bu sorunları azaltmak amacıyla yurt içi yerleşik gerçek kişilerin yurt dışı mevduat hareketlerinin derlenmesinde SWIFT verileri kullanılmaya başlandı. Böylece sınır ötesi mevduat transferleri daha doğru ölçülebiliyor. Bu uyarlamanın Ocak 2023-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi eksi 13,3 milyar ABD doları olarak hesaplanıyor. Bu tutar yeni bir kaynak çıkışını değil, daha önce NHN’ye yansıyan hareketlerin doğru kalemde gösterilmesini ifade ediyor."

Analizde, ikinci revizyonun, yurt içi yerleşiklerin (bankalar ve diğer sektörler) yurt dışı yerleşiklerle yaptığı finansal türev işlemlerinden doğan kar ve zararların hesaplanmasına ilişkin olduğu bildirildi.

Swap, forward ve opsiyon gibi işlemlerde kar veya zarar, dayanak varlığın getirisinden değil türev sözleşmesinin değerinden kaynaklandığı ifade edilen analizde, bu nedenle tutarların Birincil Gelir Dengesi kalemi yerine Finans Hesabı’ndaki Finansal Türevler kaleminde kaydedildiği belirtildi.

Analizde, bankaların farklı muhasebe yöntemleri kullanması ve işlemlerin teknik karmaşıklığı nedeniyle yurt dışı yerleşiklerle yapılan türev işlemlerinden doğan kar ve zararların istatistiklere tam yansıtılamadığına atıfta bulunarak, söz konusu işlemlerin dayanak varlığına ilişkin hareketleri bankaların döviz varlığına yansırken kar ve zararlara ilişkin karşı kaydın eksik kalmasının NHN’ye sebep olduğu bildirildi.

Veri eksikliğinin giderilmesi amacıyla Merkezi Kayıt Kuruluşu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu verilerine dayanan sözleşme bazlı bir hesaplama altyapısı oluşturulduğu bilgisi paylaşılan analizde, "Yabancı para, değerli metal veya Türk lirasını konu alan işlemlerin kar ve zararları, sözleşmedeki kur ve faiz oranları kullanılarak 2014 yılından itibaren hesaplanıyor. Böylece işlemler Finans Hesabı’nda ekonomik niteliğine uygun biçimde gösteriliyor. Finansal türev işlemlerine yönelik revizyonun Ocak 2014-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi 6,5 milyar ABD dolar tutarında net zarar olarak hesaplanıyor." ifadesine yer verildi.

- Yurt içi kaynaklı efektif hareketlerin dış işlemlerden ayrıştırılması

Analizde üçüncü revizyonun, yurt içi yerleşiklere ait efektifin, yani döviz banknotlarının, bankacılık sistemine giriş ve çıkışlarının kaynağına göre ayrıştırılmasına ilişkin olduğu kaydedildi.

Bankacılık sistemindeki her efektif hareketin dış ekonomik işlemden kaynaklanmadığı belirtilen analizde, "Yerleşiklerin finansal sistem dışında tuttukları dövizleri bankaya yatırması veya bankadan çekmesi, bankaların döviz varlıklarını değiştirse de yurt dışı yerleşiklerle işlem oluşturmuyor. Bu nedenle söz konusu hareketlerin dış ekonomik işlemlerden ayrıştırılması gerekiyor." denildi.

Analizde, geçmiş uygulamada, kaynağı doğrudan belirlenemeyen efektif hareketlerinin tamamının yurt dışı işlemlerden kaynaklandığının varsayıldığı anımsatıldı.

Bu yaklaşımın, yastık altı döviz ile bankacılık sistemi arasındaki hareketlerin yoğunlaştığı dönemlerde NHN’de belirgin dalgalanmalara yol açabildiğine değinilen analizde, şu değerlendirmeler yer aldı:

"Efektif hareketlerini kaynağına göre ayrıştırmak amacıyla 2021 yılından itibaren aylık frekansta bir regresyon modeli kullanılıyor. Net efektif girişlerin seyahat harcamaları ve sınır ticaretiyle açıklanabilen bölümü yurt dışı kaynaklı kabul edilirken, gerçekleşen hareket ile model tahmini arasındaki fark (model kalıntısı) yurt içi kaynaklı efektif hareketi olarak değerlendiriliyor. Ayrıştırma sonuçları NHN’de belirli dönemlerdeki aşırı dalgalanmaların yurt dışı ekonomik işlemlerden bağımsız efektif hareketlerinden kaynaklandığını gösteriyor. Söz konusu revizyon ilgili dönemdeki birikimli NHN’yi etkilememekle birlikte dönemsel NHN’leri mutlak değer olarak dengeliyor."

- Revizyonun toplam etkisi

Analizde, Finans Hesabı’nda yapılan üç revizyon ile birlikte Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemine ilişkin birikimli NHN'nin eksi 34,3 milyar dolardan eksi 14,5 milyar dolara, yani sıfır çizgisine yaklaştığı bildirildi.

Revizyon sonuçlarında iki noktanın vurgulanmasının önemli olduğunun altı çizilen analizde, şu ifadelere yer verildi:

"Birincisi, revizyonlar tek yönlü çalışmıyor, 2021-2022’nin yüksek pozitif NHN’sini aşağı, 2023-2025’in negatif NHN’sini yukarı çekiyor. İkincisi, revizyon öncesi ve sonrası serilerin en belirgin ayrıştığı dönem olan 2023-2026 arasında eksi 57,8 milyar dolara ulaşan NHN, revizyon sonrasında eksi 23,5 milyar dolar olarak gerçekleşiyor. Diğer bir ifadeyle, son dönemdeki negatif birikimin yarıdan fazlasının kaynağı tespit edilmiş ve ilgili Finans Hesabı kalemlerine taşınmış durumda. Bununla birlikte 2026 yılının ilk beş ayında NHN, revizyon sonrasında da görece yüksek negatif düzeyde. Ancak bu döneme ilişkin veriler henüz geçici nitelikte olduğundan kesin veriler elde edildiğinde daha sağlıklı değerlendirme yapılabilir."

Analizde, son olarak revizyonların Cari İşlemler Hesabı'nı değiştirmediği belirtilerek, daha önce NHN’ye yansıyan bazı tutarların ekonomik niteliklerine uygun Finans Hesabı kalemlerinde gösterilmesini sağladığı, bu nedenle, cari açık aynı kalırken NHN’nin mutlak büyüklüğünün azalması, NHN’nin önemli bir bölümünün Finans Hesabı’ndaki kapsam, sınıflandırma, değerleme ve kayıt zamanı farklılıklarından kaynaklandığını ortaya koyduğu belirtildi.

Söz konusu değişimin, yeni bir kaynak girişini veya çıkışını değil, gerçekleşmiş işlemlerin doğru kalemler altında kaydedilmesini ifade ettiği aktarılan analizde, şunlar kaydedildi:

"Bu sonuçlar, NHN’nin tamamını cari işlemler açığına ekleyen değerlendirmelerin, Finans Hesabı kaynaklı ölçüm farklarını dış ticaretle ilişkilendirerek yanıltıcı çıkarımlara yol açabileceğini ortaya koyuyor. Yeni veri kaynaklarının kullanılması ise istatistiklerin kapsamını, sınıflandırmasını ve tutarlılığını güçlendirerek, cari açık ve dış finansman ihtiyacının daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlıyor. Bu çerçevede, veri kalitesini artırmaya yönelik çalışmalar sürdürülüyor."